कोणतेही चांगले काम हाती घेतले की त्यासोबत संघर्ष हा अटळ असतो. विशेषतः समाजाच्या सामाजिक, शैक्षणिक आणि सर्वांगीण विकासासाठी काम करताना अडचणी, विरोध, टीका-टिप्पणी आणि अपयश यांचा सामना करावा लागतो. मात्र या अडचणींना घाबरून किंवा एखाद्या अपयशामुळे खचून जाऊन थांबणे हा पर्याय असू शकत नाही. कारण संघर्षातूनच परिवर्तनाचा मार्ग निर्माण होतो आणि सातत्यपूर्ण प्रयत्नांतूनच यश मिळते.
समाजासाठी काम करताना सुरुवातीपासूनच यश आपल्या हातात येईल, अशी अपेक्षा ठेवणे योग्य नाही. काही प्रयत्नांना तात्काळ यश मिळते, तर काही प्रयत्नांचे परिणाम दिसण्यासाठी बराच काळ जावा लागतो. कधी आपल्या प्रयत्नांना यश मिळेल, तर कधी अपयश पदरी पडेल. परंतु अपयश म्हणजे शेवट नसतो; उलट ते पुढील प्रयत्नांसाठी अनुभव आणि शिकवण देणारे असते.
समाजाच्या सामाजिक आणि शैक्षणिक प्रगतीसाठी काम करताना अनेक प्रश्न समोर येतात. शिक्षणाचा प्रसार, विद्यार्थ्यांना प्रोत्साहन, गरजू विद्यार्थ्यांना मदत, समाजातील अंधश्रद्धा, व्यसनाधीनता, आर्थिक अडचणी, बेरोजगारी, सामाजिक असंघटितपणा अशा अनेक प्रश्नांवर सातत्याने काम करण्याची गरज असते. एखादा प्रश्न मांडला आणि लगेच त्याचे समाधान झाले, अशी परिस्थिती नेहमीच असते असे नाही. त्यासाठी संबंधित प्रशासन, लोकप्रतिनिधी, संस्था आणि समाजबांधव यांच्याकडे सातत्याने पाठपुरावा करावा लागतो.
“आज नाही तर उद्या, पण प्रयत्न थांबवायचे नाहीत,” हा विचार मनात ठेवून काम करणाऱ्या व्यक्ती किंवा संघटनेलाच दीर्घकाळात यश मिळते.
समाजासाठी काम करणाऱ्या व्यक्तीला टीका-टिप्पणीला सामोरे जावे लागते. आपण एखादे काम सुरू केले की काही जण त्यामध्ये दोष शोधतील, काही जण प्रश्न उपस्थित करतील, तर काही जण अपयशाची वाट पाहतील. अपयश आले की टीका करणारे अनेक जण पुढे येतात; मात्र यश मिळाल्यानंतर त्याच कार्याचे कौतुक करणारेही दिसतात. त्यामुळे टीका करणाऱ्यांकडे लक्ष देण्यापेक्षा आपण हाती घेतलेल्या कार्याचा उद्देश काय आहे, हे महत्त्वाचे आहे.
टीका ही थांबण्याचे कारण नसून आत्मपरीक्षणाची संधी असली पाहिजे. योग्य टीकेतून चुका सुधाराव्यात; परंतु निरर्थक टीका, वैयक्तिक आरोप किंवा नाउमेद करणाऱ्या वक्तव्यांकडे दुर्लक्ष करून कार्यकर्त्याने आपल्या ध्येयाकडे वाटचाल सुरू ठेवली पाहिजे.
समाजाचा विकास केवळ एका व्यक्तीच्या प्रयत्नातून होऊ शकत नाही. त्यासाठी समाज संघटन अत्यंत आवश्यक आहे. एकत्रित समाज आपले प्रश्न अधिक प्रभावीपणे मांडू शकतो. समाजातील तरुण, ज्येष्ठ, महिला, विद्यार्थी, शिक्षक, उद्योजक, सामाजिक कार्यकर्ते आणि विविध क्षेत्रातील नागरिक यांनी एकत्र येऊन समाजाच्या विकासाचा विचार केला तर परिवर्तनाची गती निश्चितच वाढू शकते.
समाज संघटन म्हणजे केवळ एखाद्या कार्यक्रमासाठी गर्दी जमवणे नव्हे. समाजातील प्रत्येक घटकाच्या अडचणी समजून घेणे, गरजूंच्या पाठीशी उभे राहणे, विद्यार्थ्यांना शिक्षणासाठी प्रोत्साहन देणे, गुणवंतांचा सन्मान करणे, सामाजिक प्रश्नांवर आवाज उठवणे आणि पुढील पिढीसाठी चांगले वातावरण निर्माण करणे म्हणजे खऱ्या अर्थाने समाज संघटन होय.
आजच्या काळात समाजाच्या प्रगतीसाठी भावनिक एकतेसोबतच शैक्षणिक आणि वैचारिक एकता निर्माण करण्याची गरज आहे. शिक्षण घेतलेली पिढीच समाजाला योग्य दिशा देऊ शकते. त्यामुळे विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणाला प्रोत्साहन देणे, त्यांना मार्गदर्शन उपलब्ध करून देणे आणि त्यांच्या गुणवत्तेला योग्य व्यासपीठ देणे ही समाजाची सामूहिक जबाबदारी आहे.
समाजहितासाठी काम करणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीने एक गोष्ट लक्षात ठेवली पाहिजे—परिवर्तनाला वेळ लागतो. आज केलेल्या प्रयत्नांचे फळ कदाचित उद्या मिळेल, कदाचित काही वर्षांनी मिळेल; पण प्रामाणिक प्रयत्न कधीही वाया जात नाहीत. एखाद्या व्यक्तीला केलेली छोटीशी मदत भविष्यात मोठे परिवर्तन घडवू शकते. एखाद्या विद्यार्थ्याला दिलेले प्रोत्साहन त्याच्या आयुष्याला दिशा देऊ शकते. एखाद्या सामाजिक प्रश्नासाठी उचललेला आवाज पुढील पिढ्यांसाठी मार्ग मोकळा करू शकतो.
म्हणूनच अपयश आले म्हणून निराश होऊ नये आणि यश मिळाले म्हणून थांबू नये. संघर्ष, सातत्य, संयम आणि समाजाची एकजूट या चार गोष्टी आपल्या सोबत असतील तर कोणतेही मोठे ध्येय गाठणे अशक्य नाही.
आज आपण समाजासाठी जे काम सुरू करतो, त्याचा परिणाम कदाचित लगेच दिसणार नाही. परंतु उद्याची पिढी जर अधिक शिक्षित, जागरूक, संघटित आणि सक्षम झाली, तर त्यामागे आजच्या संघर्षाची नक्कीच मोठी भूमिका असेल.
शेवटी एकच सांगावेसे वाटते—
रस्ता कितीही कठीण असला तरी चालत राहा,
अडथळे कितीही आले तरी लढत राहा,
टीका कितीही झाली तरी ध्येय सोडू नका,
अपयश कितीही आले तरी प्रयत्न थांबवू नका.
कारण सातत्यपूर्ण संघर्षातूनच परिवर्तन घडते
आणि संघर्ष करणाऱ्यालाच एक दिवस यशाची पहाट दिसते!
समाजहिताचे कार्य हे एका दिवसाचे काम नसते. ते एक दीर्घ प्रवास असतो. या प्रवासात प्रत्येकाने आपापली जबाबदारी स्वीकारली, एकमेकांच्या पाठीशी उभे राहिले आणि समाज संघटित ठेवला, तर सामाजिक व शैक्षणिक प्रगतीची नवी दिशा निश्चितपणे निर्माण होईल.
दाऊ गाडगेवाड पळसपुरकर
पत्रकार हिमायतनगर
मो. ९९२१५७२९३६
